एकै परिवारले डुबायो श्रीलंका, अन्ततः देश छाडेर भागे राष्ट्रपति राजपाक्षे, संकटको कारण यस्तो…

प्रकाशित मिति : २९ असार २०७९, बुधबार  ११ : ५१


काठमाडौं। श्रीलङ्कामा चरम आर्थिक सङ्कटका कारण आक्रोशित मानिसहरूले विरोध प्रदर्शन गरिरहेका बेला श्रीलङ्काका राष्ट्रपति गोटाबाया राजपाक्षे देश छोडेर अन्यत्र गएका छन्। देश छोड्दा उनले सेनाको विमान प्रयोग गरेका छन्।

७३ वर्षीय राजपाक्षे स्थानीय समयानुसार बिहानको ३ बजे माल्दिभ्सको राजधानी माले पुगेको बीबीसीले थाहा पाएको छ।

उनले देश छोडेसँगै श्रीलङ्कामा दशकौँसम्म शासन गर्ने राजपाक्षे परिवारको राजनीतिक वर्चस्व अन्त्य भएको छ। शनिवार हजारौँ प्रदर्शनकारीहरूले राष्ट्रपतिको सरकारी निवासमा आक्रमण गरेदेखि उनी लुकिरहेका थिए।

यसअघि राष्ट्रपतिले जुलाई १३ आज राजीनामा दिने वचन दिएका थिए। उनका भाइ पूर्वअर्थमन्त्री बसिल राजपाक्षेले पनि देश छाडेको स्रोतले बीबीसीलाई बताएको छ। उनी अमेरिका प्रस्थान गर्न लागेको ठानिएको छ।

राष्ट्रपतिको प्रस्थानको खबर सार्वजनिक भएपछि राजधानी कोलम्बोको प्रमुख प्रदर्शनस्थलमा सर्वसाधारण मानिसले उत्सव मनाएका छन्। मङ्गलवार साँझ त्यहाँ राष्ट्रपतिको राजीनामाको पर्खाइमा हजारौँ मानिस भेला भएका थिए।

श्रीलङ्कामा उत्पन्न अभूतपूर्व आर्थिक सङ्कटका लागि राजपक्षको प्रशासनलाई दोष दिइएको छ। महिनौँदेखि दैनिक विद्युत् कटौती तथा इन्धन, खाना र औषधि जस्ता आधारभूत सामग्रीको अभावविरुद्ध मानिसहरू सङ्घर्ष गरिरहेका छन्।

पदमा रहँदा अभियोगबाट उन्मुक्ति पाएका यी नेता पदमुक्त भएपछि नयाँ प्रशासनको गिरफ्तारीबाट बच्न विदेश भागेको ठानिएको छ।

देशलाई आर्थिक सङ्कटबाट बाहिर निकाल्न क्रियाशील सरकार चाहिन्छ। यद्यपि राष्ट्रपतिले देश छोडेपछि शक्ति असन्तुलित हुने सम्भावना देखिएको छ।

अन्य दलका नेताहरूले नयाँ सरकार बनाउनेबारे छलफल गरेको भए पनि सहमतिको नजिक पुग्ने कुनै सङ्केत देखिएको छैन। उनीहरूको निर्णय सर्वसाधारण जनताले स्वीकार गर्छन् या गर्दैनन् भन्ने समेत स्पष्ट छैन।

संविधानअनुसार राष्ट्रपतिले राजीनामा दिएको खण्डमा प्रधानमन्त्री रनिल विक्रमसिङ्घले उनको स्थानमा काम गर्नुपर्छ। प्रधानमन्त्रीलाई संसद्मा राष्ट्रपतिको सहायक मानिन्छ।

यद्यपि विक्रमसिङ्घ पनि निकै अलोकप्रिय छन्। गत शनिवार प्रदर्शनकारीहरूले उनको निजी निवासमा आगो लगाएका थिए। त्यतिबेला उनी र उनको परिवार घरभित्र थिएनन्। उनले नयाँ सरकार गठन गर्ने बाटो बनाउन राजीनामा दिने बताएका छन्। तर उनले मिति भने तय गरेका छैनन्।

श्रीलंकालाई भोकमरीमा पुर्‍याउने को हो?
यसको सोझो उत्तर हो, ‘राजापाक्षे परिवार’। अप्रिलसम्म श्रीलंकाको सरकारमा राजापाक्षे परिवारका पाँच सदस्य थिए। जसमा राष्ट्रपति गोटबाय राजपक्षे, प्रधानमन्त्री महिन्दा राजपक्षे, अर्थमन्त्री बसिल राजपक्षे, सिँचाइमन्त्री चमल राजपक्षे र खेलकुदमन्त्री नमल राजपक्षे थिए।

राजपक्षले सन् २०१९ मा चुनाव जितेर राष्ट्रपति भएसँगै त्यहाँको सत्ता पूर्ण रूपमा राजपाक्षको परिवारको हातमा मात्रै सीमित भयो। गोटाबाय राजपाक्ष परिवारको तेस्रो राजनीतिक पिढी‌ हुन् भने चौथो राजनीतिक पिढी पनि गत अप्रिलसम्म मन्त्री थिए। दाजु महिन्दा गत महिनासम्म प्रधानमन्त्री थिए।

उनी २००५–२०१५ सम्म राष्ट्रपति पनि थिए । अन्य दुई बसिल र चमल पनि २०१९ यता मन्त्री थिए । महिन्दाका छोरा नमल केही महिनाअघि मन्त्री थिए । अहिलेसम्म तीमध्ये गोटबायाबाहेक सबैले राजीनामा दिएका छन्।

कुनै समयमा श्रीलंकाको कुल बजेटको २४ प्रतिशत राजपाक्ष परिवारकै नियन्त्रणमा थियो । राजपाक्षका ९ जना सदस्य मन्त्री थिए भने सरकारका मुख्य ३० वटा पदमध्ये ७ वटा पद पनि उनीहरूकै परिवारकै अधीनमा थियो । देशमा संकट सुरु भए पनि राजपक्ष परिवारले श्रीलंकामा निकै सुविधाजनक जीवन बिताइरहे । सामाजिक सञ्जालमा उनीहरूको परिवार बस्ने आलिसान घर, अत्याधुनिक गाडी र महँगो बिदा भ्रमणलाई लिएर आलोचना हुने गरेको थियो । यसले पनि अहिलेको राजनीतिक तथा आर्थिक संकटमा आलोचना र प्रदर्शन उनीहरूकै परिवारमाथि केन्द्रित भइरहेको छ ।

राजपाक्ष परिवार र त्यसमा पनि महिन्दाको भूमिकाको आलोचनाकै फलस्वरूप उनले सन् २०१५ को राष्ट्रपतीय चुनावमा हार व्यहोरेका थिए । तर, उनको परिवारविरुद्ध भएको राजनीतिक एकता धेरै समय टिक्न सकेन र यही परिवार २०१९ को चुनावमा पुनः शक्तिमा आयो । राजपाक्ष परिवारले तमिल विद्रोहलाई दबाउनका लागि खेलेको भूमिकालाई लिएर पनि उनीहरूको आलोचना हुने गरेको छ । तमिल समुदाय राजपाक्षलाई युद्ध अपराधको मुद्दामा कारबाही होस् भन्ने चाहन्छ । तर, परिवारवादको आडमा निरंकुश बनेका उनले युद्ध अपराधमा मुछिएका आफन्तलाई आममाफी दिएका छन् ।

राजापाक्षे परिवारमाथि अवैध रूपमा ५ अर्ब ३१ अर्ब डलर अर्थात ४२ हजार करोड रुपैयाँ देश बाहिर लगेको आरोप छ। यो श्रीलंकाको केन्द्रीय बैंकका गभर्नर महिन्दा राजापाक्षेका नजिकका सहयोगी अजित निवार्ड काब्रालले खेलेका थिए।

जिम्मेवार मानिने राजापाक्षे परिवारको संक्षिप्त विवरण

महिंदा राजापाक्षे

७६ वर्षीय महिन्दा राजापाक्षे समूहका प्रमुख र केही महिनाअघिसम्म प्रधानमन्त्री थिए। चर्को विरोधकाबीच उनले मे १० मा राजीनामा दिएका थिए,

सन् २००४ मा प्रधानमन्त्री भएपछि उनी सन् २००५ देखि २०१५ सम्म राष्ट्रपति थिए । यसैबीच भाइ गोटाबाया राजपक्षेलाई तमिल आन्दोलनलाई कुचल्ने आदेश दिइएको थियो,

महिन्दाको शासनकालमा श्रीलंका र चीनबीच घनिष्ठता बढ्यो र उनले पूर्वाधार परियोजनाका लागि चीनबाट ७ अर्ब डलर ऋण लिए,

विशेष कुरा के हो भने अधिकांश आयोजना ठगी साबित भएका छन् र त्यसको नाममा ठूलो भ्रष्टाचार भएको छ ।

गोटबाया राजापाक्षे

गोटाबाया, एक पूर्व सैन्य अधिकारी, सन् २०१९ मा श्रीलंकाको राष्ट्रपति बने । उनले रक्षा मन्त्रालयमा सचिवलगायत धेरै महत्वपूर्ण पदमा काम गरे,

२००५–१५ को बीचमा जेठा दाई महिन्दा राजापाक्षको रक्षा सचिवको कार्यकालमा तमिल पृथकतावादीहरू अर्थात् एलटीटीई क्रूर रूपमा कुचिएको थियो,

कर कटौतीदेखि लिएर कृषिमा रासायनिक मलको प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाउने गोटाबायाको नीति नै अहिलेको संकटको कारण मानिएको छ ।

बासिल राजापाक्षे

७१ वर्षीय बासिल राजापाक्षे अर्थमन्त्री थिए । श्रीलंकामा उनी सरकारी ठेक्कामा कथित कमीशनका कारण ‘मिस्टर १० प्रतिशत’ भनेर चिनिन्छन्,

उनीमाथि राज्यको खजानामा करोडौं डलर दुरुपयोग गरेको आरोप थियो, तर गोटाबाया राष्ट्रपति बनेलगत्तै सबै मुद्दा खारेज ।

चमल राजापाक्षे

७९ वर्षीय चमल अप्रिल महिन्दाका जेठा भाइ हुन् र जहाज तथा उड्डयन मन्त्री भइसकेका छन्, अहिलेसम्म उनले सिँचाइ विभागको जिम्मेवारी सम्हाल्दै आएका छन्,

चमल विश्वकै पहिलो महिला प्रधानमन्त्री सिरिमाभो बन्दरनायकेकी अंगरक्षक थिए ।

नामल राजापाक्षे

३५ वर्षीय नमल महिन्दा राजापाक्षेका जेठा छोरा हुन् । सन् २०१० मा २४ वर्षको उमेरमा उनी सांसद बने । उनले अहिलेसम्म खेलकुद तथा युवा मन्त्रालय सम्हाल्दै आएका छन्,

उनीमाथि सम्पत्ति शुद्धीकरणमा संलग्न भएको आरोप लगाइएको छ, जसलाई नमल अस्वीकार गर्छन्।

संकटको कारण र सिक्नुपर्ने पाठ…
भ्रष्ट प्रशासन र नेता, कर छली, वित्तिय क्षेत्रको गलत व्यवस्थापन तथा कोरोना महामारीका कारण ठप्प पर्यटन व्यवसायका कारण त्यहाँको अर्थतन्त्र तहसनहस भएको हो।

त्यतिमात्र होइन श्रीलंका त्यस्तो देश हो जहाँ निर्यातभन्दा बढी आयात हुन्छ। अर्थात् त्यहाँ उत्पादन मूलक क्षेत्र कम छन् र आयात गरिएका वस्तुले देश धानेको छ।

यतिबेला रुस–युक्रेनको युद्धले पनि त्यहाँको अवस्था धरासायी बनाउनमा मद्दत पुर्याएको छ। श्रीलंकाले यसक्रममा विदेशी ऋण लिएर देशको अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन पनि खोजेको देखिएको थियो। यद्यपी आफ्नो देशले कमाउने भन्दा बढी उ ऋणमा परेको छ। जसकारण श्रीलंकामा समस्या सिर्जना भएको हो।

यतिबेला श्रीलंकामा खाद्यान्न, इन्धन, विद्युत र ग्यासको चरम अभाव छ। त्यहाँ दैनिक १२ देखि १३ घण्टासम्म लोडसेडिङ छ भने खाद्यान्नको लागि घन्टौं लाइन बस्नुपर्छ। ग्यास, इन्धन त अहिले त्यहाँ छैन भन्दा पनि हुन्छ।

महँगो मूल्यमा सामग्रीहरु किन्न पनि सास्ती छ किनभने त्यहाँ सबै चिजको अभाव छ।

भ्रष्ट प्रशासन र नेताका कारण देशको विकास हुँदैन भन्ने उदाहरण श्रीलंकाले प्रस्ट पारेको छ। कर छली, वित्तिय क्षेत्रको गलत व्यवस्थापनका कारण पनि देशको अर्थतन्त्र डामाडोल हुन्छ।

देशमा उत्पादन मूलक क्षेत्रलाई बढावा नदिँदा पनि अभाव र भोकमरी छाउँछ। श्रीलंकाले विदेशी सामग्री ज्यादै आयात गर्दछ। श्रीलंकको प्रमुख व्यवसाय भनेको पर्यटन हो। उनीहरु पैसा काउँछन् र विदेशबाट किनेर खान्छन्।

तर कोरोना महामारीका कारण पर्यटन व्यवसाय ठप्प भयो। मानिसहरुको आयआर्जनको बाटो ठप्प बन्यो। यसरी उनीहरुको अर्थतन्त्र तहसनहस भयो।

देशमै खाद्यान्न लगायतका सामग्री पुग्दो उत्पादन नभएपछि त्यहाँ सबै कुराको अभाव हुनु स्वभाविक हो। यस क्रममा रुस–युक्रेन द्वन्द्वले महँगी ह्वात्तै बढ्दा श्रीलंका झनै चपेटामा परेको छ।

यसअघि सन् २०१७ मा श्रीलंकाले आफ्नो हम्बनटोटा बन्दरगाह चीनलाई ९९ वर्षको लागि भाडामा दिएको थियो। त्यसबाट प्राप्त १ दशमलब १ अर्ब अमेरिकी डलर श्रीलंकाले विदेशी ऋण तिर्नमा खर्च गरेको छ।

हाल श्रीलंकाको कुल ग्राहस्थ उत्पादनभन्दा उसको ऋण खर्च ११९ प्रतिशतले बढी छ। हरेकवर्ष आफूले कमाएकोमध्ये ८० प्रतिशत रकम श्रीलंकाले विदेशी ऋण तिर्न मै खर्च गर्ने गरेको छ।

विदेशी उत्पादनमा भरपर्दा र आफूले उत्पादनमूलक क्षेत्रलाई बढावा नदिँदा श्रीलंकाका मानिसहरुले दुःख पाएका हुन्।

एक परिवारले डुबाएको श्रीलंका
श्रीलंका आफ्नो इतिहासको सबैभन्दा खराब आर्थिक अवस्थाबाट गुज्रिरहेको छ। यस क्रममा राष्ट्रपति गोटबाय राजपक्ष देश छाडेर भागेका छन्।

आर्थिक संकट, महँगी, खाद्यान्न ग्यास तथा इन्धनको चरम अभावपछि रुष्ट सर्वसाधारणले हालै राष्ट्रपति भवनमा प्रवेश गरी तोडफोड मात्र गरेनन् प्रधानमन्त्रीको निजी निवासमा आगो समेत लगाए।

सबै कुराको सुरक्षा गरिएको राष्ट्रपति तथा प्रधानमन्त्रीको निवास शनिबार दिउँसो सर्वसाधारणको हातमा थियो र त्यहाँ अझै मानिसहरु बसिरहेका छन्।

श्रीलंका आर्थिक दलदलमा फस्नुको मुख्य ५ कारण

श्रीलंका सन् १९४८ मा स्वतन्त्र भएयताकै सबैभन्दा खराब आर्थिक संकटबाट गुज्रिरहेको छ । श्रीलंकामा मानिसहरूले दैनिक चीजहरू पनि पाउन सक्दैनन् वा धेरै महँगो भइरहेका छन्। श्रीलंकाको विदेशी मुद्रा सञ्चिति लगभग सकिएको छ, जसका कारण अत्यावश्यक वस्तु आयात गर्न सकेको छैन ।

मुलुकमा खाद्यान्न, चिनी, दुध, तरकारीदेखि औषधिसम्मको अभाव छ । पेट्रोल पम्पमा सेना तैनाथ गर्नुपर्छ । देशमा १३ घण्टा विद्युत् कटौती भएको छ । बस चलाउन डिजेल नहुँदा देशको सार्वजनिक यातायात ठप्प भएको छ ।

१. ऋणले लंकाको खेल बिगार्यो

विगत एक दशकमा श्रीलंकाका सरकारहरूले ठूलो मात्रामा ऋण लिएका छन्, तर त्यसको सही उपयोग गर्नुको सट्टा दुरुपयोग गरेका छन्।

सन् २०१० देखि श्रीलंकाको विदेशी ऋण लगातार बढेको छ, श्रीलंकाले सबैभन्दा धेरै ऋण चीन, जापान र भारतबाट लिएको छ,

सन् २०१८ देखि २०१९ सम्म श्रीलंकाका प्रधानमन्त्री रनिल विक्रमासिङ्घेले हम्बनटोटा बन्दरगाह चीनलाई ९९ वर्षका लागि भाडामा दिएका थिए, यो चीनको ऋण भुक्तानीको सट्टामा गरिएको थियो, त्यस्ता नीतिहरूले उनको पतन सुरु गर्यो,

यस बाहेक विश्व बैंक, एसियाली विकास बैंक जस्ता संस्थाको पनि रकम तिर्न बाँकी छ, यससँगै अन्तर्राष्ट्रिय बजारबाट पनि ऋण लिइएको छ,

सन् २०१९ मा एसियाली विकास बैंकले श्रीलंकालाई ‘ट्विन डेफिसिट इकोनोमी’ भनेको थियो, ट्विन डेफिसिट भनेको राष्ट्रिय खर्च राष्ट्रिय आयभन्दा बढी हुनु हो,

श्रीलंकाको निर्यात आम्दानी १२ अर्ब डलर अनुमान गरिएको छ भने आयातबाट हुने खर्च २२ अर्ब डलर अर्थात् व्यापार घाटा १० अर्ब डलर रहेको छ,

श्रीलंका औषधि, खाद्यवस्तु र इन्धन जस्ता आवश्यक पर्ने लगभग सबै कुराको आयातमा धेरै निर्भर छ, यस्तो अवस्थामा विदेशी मुद्रा अभावका कारण अत्यावश्यक वस्तु किन्न सकेको छैन,

श्रीलंकाको विदेशी मुद्रा सञ्चिति विगत दुई वर्षमा तीव्र रूपमा घटेको छ। यस वर्षको मे महिनाको अन्त्यसम्ममा श्रीलंकासँग १ अर्ब ९२ करोड डलर मात्रै विदेशी मुद्रा सञ्चिति बाँकी रहेको छ भने २०२२ मा नै करिब ४ अर्ब डलर ऋण तिर्न बाँकी छ,

ब्लुमबर्गको रिपोर्ट अनुसार श्रीलंकालाई आगामी ६ महिनामा खाद्यान्न, इन्धन र औषधि जस्ता आवश्यकताहरू पूरा गर्न ६ अर्ब डलर आवश्यक पर्नेछ,

मे महिनामा श्रीलंकामा मुद्रास्फीति ३९ प्रतिशत पुगेको छ, त्यस्तै श्रीलंकाको मुद्रा गत वर्षको तुलनामा ८२ प्रतिशतले घटेको छ,

एक डलरको मूल्य करिब ३ सय ६२ श्रीलंकाली रुपैयाँ पुगेको छ भने एक भारतीय रुपैयाँको मूल्य ४ दशमलव ५८ श्रीलंकाली रुपैयाँ पुगेको छ ।

२. कर कटौती गर्ने निर्णय फिर्ता

सन् २०१९ मा राष्ट्रपति गोटाबाया राजापाक्षेले कर कटौतीको लोकप्रिय खेल खेले । तर यसले श्रीलंकाको अर्थतन्त्रलाई चोट पुर्यायो। एक अनुमानका अनुसार यसले श्रीलंकाको कर आम्दानीमा ३० प्रतिशत कमी आएको छ, अर्थात् सरकारी खजाना खाली हुन थालेको छ ।

सन् १९९० मा श्रीलंकाको जीडीपीमा करबाट हुने आयको अंश २० प्रतिशत थियो, जुन २०२० मा १० प्रतिशतमा झरेको छ। राजपक्षेले कर कटौती गर्ने निर्णय गरेपछि सन् २०१९ को तुलनामा २०२० मा कर सङ्कलनमा भारी गिरावट आएको थियो।

३. आतंकवादी हमला र कोरोना महामारी

श्रीलंकामा अप्रिल २०१९ मा इस्टर आइतवारमा राजधानी कोलम्बोका तीनवटा गिर्जाघरमा भएको आतंकवादी हमलामा २६० भन्दा बढी मानिसको ज्यान गएको थियो,

आतंकवादी हमलाले श्रीलंकाको पर्यटन उद्योगलाई क्षति पुर्यायो, त्यसको केही महिनापछि नै कोरोनाको महामारीले भरियो,

पर्यटन क्षेत्र श्रीलंकामा विदेशी मुद्राको तेस्रो ठूलो स्रोत हो। सन् २०१८ मा श्रीलंकामा २३ लाख पर्यटक थिए, तर इस्टर आतंकवादी हमलाका कारण, सन् २०१९ मा तिनीहरूको संख्या लगभग २१ प्रतिशतले घट्यो र १९ लाख पर्यटक मात्र आए, त्यसपछि कोरोना प्रतिबन्धका कारण २०२० मा पर्यटकको संख्या ५।०७ लाखमा झरेको छ । सन् २०२१ मा मात्र १.९४ लाख पर्यटक श्रीलंका आएका थिए । श्रीलंका घुम्न आउने अधिकांश पर्यटक भारत, चीन, बेलायत, फ्रान्स र जर्मनीका हुन्।

४. श्रीलंकाका दुई शक्तिशाली राजनीतिक परिवारहरूको भ्रष्टाचार र गलत निर्णयहरू

श्रीलंकाका दुई सबैभन्दा शक्तिशाली राजनीतिक दलहरू मैत्रीपाला सिरिसेनाको नेतृत्वमा रहेको श्रीलंका फ्रिडम पार्टी हुन्। अर्को पार्टी श्रीलंका पोदुजाना पेरामुना पार्टी हो (महिन्दा राजपाक्षेको नेतृत्वमा)।

सन् २०१५ देखि २०१९ सम्म श्रीलंकाको राष्ट्रपति रहेका सिरिसेनामाथि भ्रष्टाचारको आरोप लागेको थियो। २०१८ मा उनका प्रमुख कर्मचारी र अधिकारीहरू घुस लिएको आरोपमा पक्राउ परेका थिए। सिरिसेनाले राजपाक्षे परिवार भ्रष्टाचारमा डुबेको आरोप लगाएका छन्।

शक्तिशाली राजनीतिक परिवार मानिने राजापाक्षेको गलत निर्णय र भ्रष्टाचारले श्रीलंकाको अवस्था पनि नाजुक बनायो । विगत दुई दशकदेखि यो शक्तिशाली राजनीतिक परिवार श्रीलंकामा बोल्दै आएको छ।

५. कृषिमा रासायनिक मल प्रतिबन्ध

२०२१ मा, गोटाबाया राजपक्षे सरकारले जैविक खेतीलाई प्रवर्द्धन गर्ने नाममा श्रीलंकामा कृषिमा रासायनिक मल र कीटनाशकहरूको प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाएको थियो। यो निर्णय गलत साबित भयो र अन्न उत्पादनमा ठूलो गिरावट आयो। उत्पादनमा कमी आएपछि खाद्यान्नको मूल्य आकाशियो र मे महिनामा खाद्य मुद्रास्फीति बढेर ५७.४ प्रतिशत पुग्यो, जबकि गैर–खाद्य मुद्रास्फीति बढेर ३०.६ प्रतिशत पुगेको छ।


प्रतिक्रिया दिनुहोस्